آن است كه اذيت از اخلاط به حسب كمّيت آن‌ها نباشد فقط ؛ بلكه به جهت ردائت كيفيت آن‌ها باشد كه بدان جهت قوّت را مقهور گرداند و مطاوع هضم و نضج نباشد . و صاحب آن ، پر خطر از امراض عفونى باشد . علامات « امتلاء [ به حسب اوعيه ] » : مجملًا ، ثقل اعضاء و كسالت از حركات و سرخى رنگ بدن و انتفاخ و برآمدگى عروق و تمدّد جلد و امتلاء نبض و رنگينى بول و گرمى آن و قلّت شهوت طعام و كلال بصر و ديدن احلام و خواب‌هايى كه دلالت نمايد بر ثقل ؛ مانند آن كه ببيند در خواب كه او را حركتى و يا استقلال بر نهوض و برخاستن و يا حمل چيز ثقيلى « 1 » و يا قادر بر تكلّم نيست . چنان چه ديدن طيران و پرواز و سرعت حركات ، و اضداد امور مذكوره ، دلالت بر اضداد امور مذكوره و « 2 » دلالت بر رقّت اخلاط مىنمايد . و اعتدال آن‌ها « 3 » ، دلالت بر اعتدال مىنمايد . علامات « امتلاء به حسب قوّت » : امّا در ثقل و كسالت و قلّت شهوت ، مشارك امتلاء به حسب اوعيه است ؛ و ليكن در امتلاء به حسب قوّهء ساذج ، انتفاخ بسيار در عروق و نبض و كشيدگى جلد بدن و گرمى آن و سرخى بشره و غيرها نمىباشد . و لكن اعيا و انكسار اعضاء - خصوصاً بعد [ از ] حركت - و خارش « 4 » و لذع و احراق و سوزش در اعضاء مىباشد . و به مشام مىرسد روايح منتنه « 5 » از داخل و گاه است كه خيال مىنمايد كه از خارج است . و بالجملة ، اين دلالت مىنمايد بر غلبهء خلط ؛ به دلايلى كه مذكور خواهد گشت جابه جا ؛ إن شاء اللّه تعالى . و « امتلاء به حسب قوّه » ، موجب توليد امراض است قبل از استحكام دلايل آن . علامات غلبهء هر يك از اخلاط :

--> ( 1 ) . ب : ثقيل . ( 2 ) . الف : ( دلالت بر اضداد امور مذكوره و ) حذف شده . ( 3 ) . ب : اين‌ها . ( 4 ) . الف : خوارش . ( 5 ) . الف : منتتنه .